Türkiye ETS Yönetmeliği yürürlükte: Sanayi işletmeleri için hukuk ve veri yönetişimi yol haritası

Yeni çerçeve yürürlükte; uygulama kademeli

Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi Yönetmeliği, 27 Ağustos 2026 tarihli ve 33353 sayılı Resmi Gazete’de yayımlandı ve aynı gün yürürlüğe girdi (m. 1-3 ve m. 41). Yönetmelik, 7552 sayılı İklim Kanunu’nun 9. maddesindeki ETS çerçevesini ayrıntılandırarak izleme, raporlama ve doğrulama ile emisyon izni, üst sınır, tahsisat, piyasa ve teslim süreçlerini aynı düzenlemede topluyor. Bununla birlikte pilot dönemin kapsamı, süresi ve uygulama usulleri Karbon Piyasası Kurulunca belirlenecek (Geçici m. 1; İklim Kanunu Geçici m. 1). Bu nedenle Yönetmelik yürürlüktedir; piyasanın tüm işletmeler için aynı anda ve bütün unsurlarıyla faaliyete geçtiği varsayılmamalıdır.

Kapsam için üç ayrı soru

İlk inceleme üç soruyu ayırmalıdır: Tesis EK-1’de mi, izleme-raporlama-doğrulama yükümlülüğü var mı ve tesis ETS teslim kapsamına giriyor mu? Yönetmeliğin 5. maddesine göre kategori B ve C tesisler ETS kapsamındadır; 27. madde ise EK-1 faaliyetleri için daha geniş bir izleme, raporlama ve doğrulama katmanı kurar. Okul, üniversite, hastane ve savunma sanayi tesisleri belirli faaliyetleri bakımından ETS dışında olsa da izleme, raporlama ve doğrulama yükümlülükleri devam eder (m. 5/2-3). Ar-Ge ve test bölümleri, yalnız biyokütle kullanan tesisler ve askeri unsurlar için 2. maddede ayrı kapsam dışı haller; doğal gaz ve ham petrol iletim ve depolaması için ise Geçici 6. maddede süreli ETS istisnası vardır.

Eski mevzuattan ne değişti?

Yönetmeliğin 40. maddesi, 17 Mayıs 2014 tarihli Sera Gazı Emisyonlarının Takibi Hakkında Yönetmeliği yürürlükten kaldırdı ve eski Yönetmeliğe yapılan atıfları yeni Yönetmeliğe yöneltti. Eski düzenin odağı izleme, raporlama ve doğrulamaydı. Yeni Yönetmelik bu omurgayı 27-34. maddelerde korurken emisyon iznini (m. 6-10), üst sınır ve tahsisatı (m. 11-16), birincil ve ikincil piyasaları (m. 17-21), İşlem Kayıt Sistemini (m. 22) ve teslim yükümlülüğünü aynı çerçeveye ekliyor. Sonuç, yalnız çevresel raporlama değil; hukuk, finans, operasyon ve veri ekiplerinin birlikte yöneteceği bir karbon piyasası uyum modelidir.

Emisyon izni için geçiş dönemi kalıcı muafiyet değildir

ETS kapsamındaki işletmeler için emisyon izni zorunludur (m. 6). İklim Kanunu’nun 9 Temmuz 2025’te yürürlüğe girmesinden başlayan üç yıllık geçiş süresinde, kapsama girecek işletmelerin bir kereye mahsus izinli olduğu kabul edilir; süre Karbon Piyasası Kurulu kararıyla en fazla iki yıl uzatılabilir (Geçici m. 2; İklim Kanunu Geçici m. 1/2). Verilen izin beş yıl geçerlidir, yenileme başvurusu bitişten en az altı ay önce yapılır ve izni etkileyen faaliyet, tesis, kategori veya izin sahibi değişiklikleri 30 gün içinde bildirilir (m. 8-9). Şirketler geçiş hükmünü bekleme gerekçesi değil, başvuru dosyasını ve sorumluluk matrisini tamamlama takvimi olarak ele almalıdır.

Karbon verisi on yıllık bir delil zincirine dönüşüyor

İşletme, emisyonlarını onaylı izleme planına göre izler; izleme planını ilk izleme başlangıcından en az altı ay önce Başkanlığa sunar (m. 28). EK-1 faaliyetlerine ilişkin önceki takvim yılının emisyon ve faaliyet seviyesi verileri her yıl 30 Nisan’a kadar raporlanır ve emisyon raporu sunulmadan önce doğrulanır (m. 29-30). Bilgi, belge, faaliyet veya izleme planını etkileyen değişiklikler 30 gün içinde bildirilir ve ilgili kayıtlar en az on yıl saklanır (m. 34/4-5 ve m. 37). Ölçüm kaynağı, laboratuvar sonucu, hesaplama sürümü, veri sahibi, onay ve düzeltme geçmişi bu nedenle tek ve izlenebilir bir kayıt zincirinde tutulmalıdır.

Tahsisat yükümlülüğü finansal planlamanın parçasıdır

Üst sınır, doğrulanmış raporların tesliminden sonra Ulusal Tahsisat Planında açıklanır (m. 11). Ücretsiz tahsisat alt tesis ve kıyas yöntemi üzerinden hesaplanır; başvurular Ulusal Tahsisat Planının yayımından itibaren 30 gün içinde yapılır (m. 13-14). İşletme, doğrulanmış emisyonuna karşılık gelen tahsisatı yükümlülük yılının kasım ayı son iş gününe kadar İşlem Kayıt Sistemi üzerinden teslim eder (m. 16 ve m. 22). Ancak ihale, piyasa işleyişi, fiyat istikrarı, pilot kapsamı ve bazı teknik usuller Kurul, Başkanlık ve EPDK kararlarıyla tamamlanacaktır (m. 19, m. 21/3, m. 23 ve Geçici m. 1). Bu nedenle tahsisat açığı, nakit etkisi ve resmi karar takvimi senaryo bazlı izlenmelidir.

Yaptırım riski yalnız para cezası değildir

İklim Kanunu m. 14, ETS uyumunu farklı ihlal türlerine göre kademeli yaptırımlara bağlar. Doğrulanmış emisyon raporunun süresinde sunulmaması halinde temel idari para cezası uygulanır ve ETS kapsamındaki işletmeler bakımından bu tutar iki katına çıkar (m. 14/1). Rapor geciktiğinde İşlem Kayıt Sistemindeki tahsisatlar üzerinde, teslim yükümlülüğünün ifası dışındaki işlemler de rapor sunulana kadar engellenebilir (m. 14/4-a). Geçerli emisyon izni olmadan faaliyetin yaptırımı, doğrulanmış rapor bulunup bulunmamasına göre ton başına veya maktu aralıkta hesaplanır (m. 14/4-b). Eksik tahsisat tesliminde fiyat bağlantılı cezanın yanında eksik miktarı sonraki yıl teslim etme borcu devam eder; üç yıl üst üste teslim yükümlülüğünün en az yüzde seksenini süresinde yerine getirmeyen işletmenin izni iptal edilebilir (m. 9/5 ve m. 14/4-c-ç). Tekrar halinde artırım, faaliyetin durdurulması ve idari yargı yolu da m. 14/9-10 ile m. 16 kapsamında ayrıca değerlendirilmelidir. Bu yapı, emisyon verisini çevre raporlamasının ötesinde faaliyet izni, nakit yönetimi ve iş sürekliliği riski haline getirir.

Sözleşmeler ve kurumsal işlemler için üç sonuç

ETS kapsamındaki bir tesisin tahsisat açığı, izin durumu ve raporlama kusurları; pay veya varlık devrinde fiyat uyarlaması, tazminat, kapanış koşulu ve özel beyan-taahhüt maddelerini etkileyebilir. Enerji tedariki, fason üretim ve uzun vadeli satış sözleşmelerinde karbon maliyetinin hangi olayda, hangi veri setiyle ve hangi tarafça taşınacağı açıkça yazılmalıdır; kanundan doğan kamu hukuku yükümlülüğünün sözleşmeyle devredilemeyeceği ayrıca gözetilmelidir. Finansman belgelerinde ise tahsisat açığı, izin kaybı veya faaliyet durdurma ihtimali bilgi verme yükümlülükleri, temerrüt halleri ve finansal oranlar bakımından test edilmelidir. Hukuki inceleme; yalnız mevcut raporu değil, izleme planını, doğrulayıcı bulgularını, düzeltme geçmişini, tahsisat hesabını ve bekleyen ikincil düzenlemeleri kapsamalıdır.

Şirketler şimdi ne yapmalı?

1. EK-1 faaliyetlerini, tesis sınırlarını ve kategori hesabını belgeleyin. 2) İzleme-raporlama-doğrulama ile ETS teslim kapsamını ayrı ayrı belirleyin. 3) Emisyon izni dosyası, izleme planı ve İzleme Metodolojisi Planı için boşluk analizi yapın. 4) Veri sahipleri, ölçüm noktaları, laboratuvarlar, doğrulayıcı, değişiklik bildirimleri ve yönetim onayları için sorumluluk matrisi kurun. 5) Ulusal Tahsisat Planı, pilot dönem, kıyas değerleri, EPDK piyasa kuralları ve Başkanlık usullerini düzenli izleyin. 6) Tahsisat açığı, teslim tarihi, bütçe ve sözleşme etkilerini yönetim raporlamasına bağlayın.

Aktay ve DETAI nasıl yardımcı olabilir?

Bu yayın genel bilgilendirme amaçlıdır ve belirli bir tesis için hukuki görüş değildir. Aktay, tesis bazlı kapsam ve izin analizini, geçiş planını, bildirim ve sözleşme kontrollerini, tahsisat riskini ve düzenleyici gelişmelerin takibini ayrı bir hukuk danışmanlığı kapsamında yürütebilir. DETAI ise ayrı kapsamlandırılan bir teknoloji çalışması olarak kaynak bağlantılı veri envanteri, delil zinciri, son tarih uyarıları, insan onaylı iş akışları ve yönetim panoları tasarlayabilir. DETAI çıktıları akredite doğrulamanın, resmi başvurunun veya hukuki değerlendirmenin yerine geçmez; hukuk ve teknoloji hizmetleri birbirinin satın alınması şartına bağlanmaz. İlk adımda tesis, veri ve karar akışını birlikte haritalayabiliriz.