Hukuki harita: 4, 5 ve 6. maddeler
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi rekabeti engelleme, bozma veya kısıtlama amacı taşıyan ya da bu etkiyi doğuran veya doğurabilecek teşebbüsler arası anlaşma, uyumlu eylem ve teşebbüs birliği kararlarını yasaklar. Dikey anlaşmalar da kapsamdadır; farklı üretim veya dağıtım seviyelerinde kurulmaları kendiliğinden muafiyet sağlamaz. 5. madde, dört kümülatif şart gerçekleşirse 4. madde yasağından bireysel muafiyet imkanı verir. 2002/2 sayılı Tebliğ ise belirli dikey anlaşmalar için grup güvenli limanını düzenler. 6. madde hakim durumda bulunmayı değil, hakim durumun kötüye kullanılmasını yasaklar. Denetim üç ayrı soruyu cevaplamalıdır: anlaşma 4. maddeye giriyor mu, Tebliğ veya 5. maddeyle muaf olabilir mi ve taraflardan birinin tek taraflı davranışı ayrıca 6. madde riski yaratıyor mu?
Yüzde 30 eşiği nasıl uygulanır?
2021/4 sayılı Tebliğ, sağlayıcı bakımından pazar payı eşiğini yüzde 40’tan yüzde 30’a indirdi; değişiklik 5 Kasım 2021 tarihli ve 31650 sayılı Resmi Gazete’de yayımlandı. Kural olarak sağlayıcının, anlaşma konusu mal veya hizmetleri sunduğu ilgili pazardaki payı yüzde 30’u aşmamalıdır. Münhasır tedarik yükümlülüğünde ise alıcının sözleşme konusu mal veya hizmetleri satın aldığı ilgili pazardaki payı ve aynı yüzde 30 eşiği esas alınır. Pay hesabı sözleşmedeki ürün adıyla otomatik örtüşmez; ürün, coğrafya, kanal, talep ikamesi ve gerektiğinde arz ikamesi gerekçelendirilmelidir. Eşiğin aşılması anlaşmayı kendiliğinden hukuka aykırı yapmaz; grup muafiyeti güvenli limanını kaldırır ve 5. madde kapsamında bireysel değerlendirme gerektirir.
Bireysel muafiyetin dört şartı
Kanunun 5. maddesindeki şartlar birlikte gerçekleşmelidir: üretim veya dağıtımda iyileşme ya da ekonomik veya teknik gelişme; tüketicinin bundan yarar elde etmesi; ilgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması; rekabetin amaç için zorunlu olandan fazla sınırlanmaması. Bir etkinlik iddiası bu unsurların yerine geçmez. Şirket, sözleşmenin hangi somut verimliliği hangi sürede doğurduğunu, yararın hangi müşteriye nasıl geçtiğini, kalan rekabet baskısını ve daha az sınırlayıcı alternatiflerin neden yetersiz olduğunu belgelemelidir. Pazar payı, maliyet, hizmet, yatırım, dağıtım kapsaması ve tüketici sonucu aynı tarih kesitinde ölçülmelidir. Pazar payı, kanal veya uygulama maddi biçimde değiştiğinde analiz yeniden açılmalı ve yönetim kararına bağlanmalıdır.
Ağır kısıtlamalar güvenli limanı kaldırabilir
2002/2 sayılı Tebliğin 4. maddesi belirli kısıtlamaları grup muafiyeti dışında bırakır. Alıcının kendi satış fiyatını belirleme serbestisinin kaldırılması temel örnektir. Sağlayıcı azami veya tavsiye fiyat açıklayabilir; fakat baskı, teşvik, ceza, marj tehdidi, kampanya onayı veya fiili takip bunu sabit ya da asgari fiyata dönüştürürse sözleşmedeki etiket koruma sağlamaz. Bölge ve müşteri sınırlamaları da sayılan istisnalar dışında ağır kısıtlama olabilir. Seçici dağıtımda perakende üyelerin son kullanıcılara aktif veya pasif satışının ve sistem üyeleri arasındaki çapraz tedarikin kısıtlanması ayrıca risklidir. Parça sağlayıcısının parçayı son kullanıcıya veya yetkilendirilmemiş tamirciye satmasının engellenmesi de ayrı düzenlenir. Her istisna sözleşme, dağıtım seviyesi ve uygulama bazında doğrulanmalıdır.
Rekabet etmeme ve çevrim içi satış
Tebliğin 5. maddesi belirsiz süreli veya beş yılı aşan rekabet etmeme yükümlülüklerini kural olarak grup muafiyeti dışında bırakır. Alıcının tesisi sağlayıcıya aitse veya sağlayıcı tesisi alıcıyla bağlantısız üçüncü kişiden kiralıyorsa, alıcının tesiste bulunduğu süreyle sınırlı yükümlülük farklı değerlendirilebilir. Sözleşme sonrasındaki yasak ancak rakip mal veya hizmetlerle ilgili olması, sözleşme süresince çalışılan tesis veya araziyle sınırlanması, devredilen know-how’ı korumak için zorunlu olması ve bir yılı aşmaması şartlarıyla güvenli limanda kalabilir. Çevrim içi satış genellikle pasif satıştır. İnternet kullanımını fiilen imkansızlaştıran yasak, yeniden yönlendirme, ödeme engeli veya çevrim dışı satış kotası ayrıca incelenmelidir. Pazar yeri kısıtı ile internet kanalının bütünüyle kapatılması aynı varsayımla ele alınmamalıdır.
Hakim durum riski sözleşmeden bağımsızdır
Bir anlaşmanın grup veya bireysel muafiyetten yararlanması, aynı teşebbüsün tek taraflı uygulamasını 6. madde incelemesinden çıkarmaz. Hakim durum ilgili pazar ve kalıcı ekonomik güç temelinde dosyaya özgü belirlenir; belirli bir yüzde tek başına sonuç değildir. Münhasırlık, sadakat indirimi, paket satış, ayrımcı koşul, tedarik veya erişim reddi, marj sıkıştırması, yıkıcı fiyatlama ve veri kullanımı davranış bazında test edilmelidir. Dağıtım sözleşmesi ürün kuralı, fiyat motoru veya erişim politikasıyla birlikte çalışıyorsa yalnız şablonu incelemek eksik kalır. Ekonomik gerekçe, kapasite, güvenlik, yatırım ve tüketici yararı karar anındaki kayıtlarla desteklenmeli; daha az kısıtlayıcı alternatifler değerlendirilmelidir.
2024 Ceza Yönetmeliği neyi değiştirdi?
27 Aralık 2024 tarihli ve 32765 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan yeni Ceza Yönetmeliği 2009 tarihli düzenlemenin yerini aldı. Rekabet Kurumunun 13 Şubat 2025 tarihli Kılavuzu, eski kartel ve diğer ihlal ayrımına bağlı başlangıç oranı bantlarının kaldırıldığını açıklar. Temel ceza her ihlal için ayrı belirlenir; ihlalin niteliği ve doğurduğu veya doğurabileceği zarar başlangıç oranını, süre artışı etkiler. Bir yıldan kısa ihlalde süre artışı yapılmaz; bir yıldan beş yıla kadar beşte birlik kademeler uygulanır ve en az beş yıl süren ihlalde başlangıç oranı iki katına çıkarılır. Ağırlaştırıcı ve hafifletici unsurlar ardından değerlendirilir. Kanunun 16(3). maddesindeki önceki mali yıl gayri safi gelirinin yüzde 10’u üst sınırı korunur. Belirleyici etkisi saptanan yönetici ve çalışanlara, teşebbüs cezasının yüzde 5’ine kadar ceza verilebilir (m. 16(4)).
İnceleme, taahhüt ve uzlaşma
Kurum, Kanunun 14 ve 15. maddeleri uyarınca bilgi isteyebilir ve yerinde inceleme yapabilir. Sözleşme, e-posta, mesaj, toplantı notu, fiyat dosyası, erişim kaydı ve algoritmik parametre ekonomik gerçekliği gösterebilir; delil saklama emri ilk temas veya iç bildirim anında devreye girmelidir. 43. madde kapsamında önaraştırma veya soruşturmada 4 ya da 6. madde sorunlarını giderecek taahhüt sunulabilir; fiyat tespiti, bölge veya müşteri paylaşımı ve arz kısıtlaması gibi açık ve ağır ihlaller için bu yol kullanılamaz. Kurul taahhüdü bağlayıcı kılabilir ve şartları varsa dosyayı yeniden açabilir. Soruşturma başladıktan sonra uzlaşma da gündeme gelebilir ve idari para cezasında yüzde 25’e kadar indirim sağlayabilir. Seçim; ihlalin niteliği, delil, düzeltmenin uygulanabilirliği ve özel hukuk etkileriyle birlikte yetkili organ tarafından yapılmalıdır.
2026 ORZAKS kararı ne gösteriyor?
Rekabet Kurumunun 16 Nisan 2026 tarihli ORZAKS duyurusu, sözleşme ile uygulamayı birlikte okuyan güncel bir örnektir. Kurul, yeniden satış fiyatının tespiti ve internet satışlarının kısıtlanması bakımından 26-14/401-156 sayılı kararla 35.681.375,91 TL idari para cezası verdiğini; aynı soruşturmadaki altı davranıştan dördü için taahhütleri 26-14/402-157 sayılı kararla bağlayıcı hale getirdiğini açıkladı. Bu örnek başka dosyada aynı sonucu öngörmez. Aynı ticari ilişki içinde ağır ihlal, taahhütle giderilebilir sorun ve ceza hesabının farklı yollara ayrılabildiğini gösterir. Uyum sistemi yalnız sözleşme imzasını değil, fiyat yazışmasını, çevrim içi kanal kuralını, istisna onayını ve uygulama değişikliğini izlemelidir.
Yönetim için kontrol planı
Ürün, coğrafya, kanal ve müşteri grubu bazında ilgili pazar varsayımı ile pazar payı veri kaynağı belirlenir. Dağıtım, bayilik, tedarik, platform, çevrim içi satış, münhasırlık, rekabet etmeme, fiyat tavsiyesi ve veri erişimi hükümleri envantere alınır. Her kayıt için yüzde 30 testi, ağır kısıtlama, 5. maddenin dört şartı ve varsa 6. madde davranış riski ayrı alanlarda gösterilir. Yüksek riskli değişiklikler hukuk onayına; fiyat motoru, kampanya ve erişim kuralı gibi teknik uygulamalar sürüm kaydına bağlanır. Yönetim eğitimi, ihbar kanalı, belge saklama, yerinde inceleme protokolü ve hızlı durdurma yetkisi sorumlu kişi ile süre içerir. Denetim izi, kararın kim tarafından hangi veriye dayanarak alındığını yeniden kurabilmelidir.
Aktay ve DETAI çalışma yolu
Bu yayın genel bilgilendirme amaçlıdır; belirli sözleşme veya pazar için hukuki görüş değildir. Aktay, ayrı kapsamlanan Dikey Anlaşma ve Davranış Denetiminde pazar tanımı ve pay hesabını, ağır kısıtlamaları, 5. madde şartlarını, hakim durum davranışlarını, delil açıklarını ve düzeltme seçeneklerini yönetim karar notunda değerlendirebilir. Soruşturma hazırlığı, taahhüt veya uzlaşma desteği ayrıca kapsamlandırılır. DETAI, ayrı ve isteğe bağlı teknoloji projesi olarak sözleşme envanteri, eşik ve sürüm uyarısı, kaynak bağlantılı onay kaydı ve insan onaylı inceleme akışı tasarlayabilir. Otomatik sonuç muafiyet veya ihlal kararı değildir; iki hizmet birbirinin satın alınmasına bağlı değildir.
Kaynaklar ve notlar
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun - Rekabet Kurumu
2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalar Tebliği - işlenmiş metin
Dikey Anlaşmalara İlişkin Kılavuz - Rekabet Kurumu
Rekabet Kurumu - 2021/4 sayılı Tebliğ duyurusu
Para Cezalarına İlişkin Yönetmelik - 27 Aralık 2024, Resmi Gazete
Ceza Yönetmeliği Kılavuzu - Rekabet Kurumu, 13 Şubat 2025
Rekabet Kurumu - ORZAKS duyurusu, 16 Nisan 2026
Bu yayın genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut işlem veya uyuşmazlık bakımından güncel mevzuat, olaylar ve dosya belgeleri birlikte değerlendirilmelidir.
Bu konu sizin için ne ifade ediyor?
Sorunuzu bu yazının başlığıyla birlikte sohbet alanına taşıyın. Sohbet şu anda senaryo demosudur.
Bu konuda soru sor
