Yeni çerçeve ve hukuki statü
Avrupa Komisyonu, dışlayıcı kötüye kullanmalarda Avrupa Birliğinin İşleyişi Hakkında Antlaşma’nın 102. maddesinin uygulanmasına ilişkin ilk Kılavuzu 3 Eylül 2026 tarihinde kabul etti. Metin, 9 Eylül 2026 tarihli Avrupa Birliği Resmi Gazetesi C serisinde C/2026/4675 numarasıyla yayımlandı. 102. madde, üye devletler arasındaki ticareti etkileyebildiği ölçüde AB iç pazarında veya önemli bir bölümünde hakim durumun kötüye kullanılmasını yasaklar; hakim durumda olmayı tek başına yasaklamaz. Kılavuzun 7. paragrafı, dışlayıcı davranışların değerlendirilmesi ve şirketlerin öz değerlendirme yapabilmesi için ilkeler ile operasyonel yönlendirme sunduğunu açıklar. 8. paragraf, metnin büyük ölçüde AB mahkemelerinin güncel içtihadını yansıttığını; içtihatta çözülmemiş veya yoruma açık konularda ise Komisyonun görüşünü açıkladığını belirtir. Kılavuz mahkemeleri bağlamaz ve her dosya kendi olgularıyla değerlendirilir (par. 8-9). İnceleme üç adım izler: hakim durum, davranışın etkin rekabeti bozup bozmadığı ve varsa nesnel gerekçe (par. 13).
2009 belgesinden ne değişti?
2009 tarihli belge, Komisyonun dışlayıcı davranışlara ilişkin uygulama önceliklerini açıklayan bir rehberdi. Yeni metin ise Komisyonun “ilk Kılavuz” olarak tanımladığı, hakim durumdan belirli davranış türlerine ve savunmalara uzanan daha bütünlüklü bir değerlendirme yapısıdır. Pazar ve içtihat değişimleri ile dijital ekonomideki ağ etkileri, kilitlenme ve “kazananın çoğunu aldığı” dinamikler bu yenilenmenin arka planındadır. Yeni Kılavuz; yıkıcı fiyatlama, marj sıkıştırması, koşullu indirimler, münhasırlık, bağlama, erişim kısıtlamaları ve çok yönlü davranışlar için ayrı analitik çerçeveler kurar. Kılavuzun 246. paragrafına göre 2009 Rehberi geri çekilmiştir ve yeni Kılavuzun 9 Eylül 2026 tarihli Resmi Gazete yayımından otuz gün sonra uygulanmayacaktır. 14 Eylül 2026 itibarıyla otuz günlük geçiş dönemi devam etmektedir. Devam eden denetim yeni kavram ve delil yapısına taşınırken hem geçiş hükmü hem de karar tarihinde kullanılan metin açıkça kayda alınmalıdır.
Hakim durum: yüzde 40 güvenli liman değildir
Kılavuzun 24. paragrafı mevcut metindeki atfı düzeltir: uzunca bir süre yüzde 50 veya üzerindeki pazar payı, istisnai durumlar saklı kalmak üzere hakim duruma delil oluşturabilir; yüzde 50’nin altında hakim durum mümkündür; yüzde 40’ın altında ise genellikle muhtemel görülmez, fakat özel koşullarda kurulabilir. Yüzde 40 otomatik güvenli liman değildir. Pazar payı; giriş ve genişleme engelleri, alıcı gücü, rakip kapasitesi, ağ etkisi, veri erişimi, geçiş maliyeti, çoklu erişim ve pazar evresiyle birlikte okunmalıdır. 25. paragraf uygun güç göstergesinin pazara göre seçilmesini ister. Parasal fiyatın sıfır olduğu hizmetlerde gelir payı tek başına anlamsız olabilir; kullanıcı sayısı, işlem, kullanım süresi, trafik, veri veya kapasite daha açıklayıcı olabilir. Varsayım ve veri kaynağı karar tarihinde saklanmalıdır.
Rekabetin gereklerine uygun davranış testi geniştir
67-76. paragraflar, hakim şirketin “rekabetin gereklerine uygun” davranıp davranmadığını ayrı bir inceleme konusu yapar. Değerlendirme bütün hukuki, ekonomik ve olgusal koşullara dayanır. 72. paragraf; kamu kurumlarına yanıltıcı bilgi verilmesini, düzenleyici veya hukuki süreçlerin kötüye kullanılmasını ve rekabete aykırı etki doğuran veri koruma veya sürdürülebilirlik ihlallerini güçlü risk göstergeleri arasında sayar. Buna karşılık başka bir mevzuata uyulmuş olması, aynı davranışın 102. madde incelemesinden bağışık olduğu anlamına gelmez (par. 12). Niyet tek başına ihlal kurmaz; ancak iç yazışmalar, ürün tasarım belgeleri, yönetim kararları ve ticari planlar davranışın ekonomik mantığını gösterebilir. Hakim bir şirket, hakim olmayan bir şirket için izin verilebilecek bazı uygulamalardan özel sorumluluğu nedeniyle kaçınmak zorunda kalabilir (par. 74-76).
Sözleşme, fiyatlama, platform ve erişim envanteri
Yeni analitik yapı, tek bir “yasak hükümler listesi” ile yönetilemez. Fiyatlama davranışlarında yıkıcı fiyat, marj sıkıştırması ve koşullu indirimler için fiyat-maliyet testleri ve eşit etkinlikteki varsayımsal rakip yaklaşımı gündeme gelir (par. 88-149). Münhasır tedarik veya satış yükümlülükleri, fiili münhasırlık yaratan teşvikler ve ihtiyacın tümünün veya çoğunun tek kaynaktan alınmasını sağlayan indirimler yüksek dışlama potansiyeli nedeniyle etkin rekabeti bozduğu varsayımına tabi olabilir; şirket bu varsayımı dosyanın somut koşullarıyla çürütmeye çalışabilir (par. 151-160). Bağlama için ayrı ürünler, bağlayan üründe hakim durum, seçim yokluğu ve dışlayıcı etki kapasitesi birlikte aranır (par. 162-178). Erişim kısıtlamaları; mal, hizmet, altyapı, ağ, fikri mülkiyet hakkı ve veriyi kapsayabilir (par. 179-189). Hakim şirketin kendi ürününü tercih etmesine ilişkin genel bir yasak yoktur; ancak belirli tercih mekanizmaları somut koşullarda rekabeti bozabilir (par. 190-196).
Delil standardı ve verimlilik savunması
Dışlayıcı etki kapasitesi varsayımsal olamaz; somut ve belirli delile dayanmalıdır. Bununla birlikte gerçekleşmiş dışlama veya rakibin fiilen pazardan çıkması her dosyada zorunlu değildir (par. 80-105). Şirket açısından sonuç, davranış başlamadan önce karar gerekçesini ve izlenecek başarı ölçütlerini belgelemektir. 220. paragraf uyarınca verimlilik savunması dört şartın birlikte ispatını gerektirir: davranışın verimlilik üretmesi; bu verimliliğin rekabet ve tüketici üzerindeki olumsuz etkileri dengelemesi; davranışın verimlilik için gerekli olması ve mevcut ya da olası rekabet kaynaklarının tümünü veya çoğunu ortadan kaldırmaması. 223-225. paragraflar savunmanın nesnel, somut ve doğrulanabilir olmasını ister; eş zamanlı yönetim belgeleri, finansal ve muhasebe kayıtları, geçmiş örnekler, uzman çalışmaları ve olgulara uygun ekonomik modeller delil değerine sahiptir. Sonradan oluşturulan genel açıklamalar yerine karar anındaki belge zinciri korunmalıdır.
Komisyon süreci ve müdahale araçları
Komisyon şikayet üzerine veya kendiliğinden inceleme başlatabilir; bilgi talebi, görüşme ve yerinde inceleme kullanabilir. İhlal tespitine giden dosyada itirazlar bildirisi, dosyaya erişim ve sözlü dinlenme savunmanın merkezindedir. 1/2003 sayılı Tüzüğün 7. maddesi ihlalin sona erdirilmesini ve ölçülü davranışsal veya, eşit etkili ve daha az külfetli davranışsal çözüm yoksa, yapısal tedbiri mümkün kılar. 8. madde, ilk bakışta ihlal ve rekabete ciddi, giderilmesi güç zarar riski nedeniyle aciliyet varsa geçici tedbire izin verir. 9. madde taahhütleri bağlayıcı kılabilir; bu karar ihlal tespiti değildir. İç olay planı veri koruma emrinden hukukçu yönetimindeki olgu incelemesine, yetkili karar merciine ve düzeltici seçeneğe kadar önceden yazılmalıdır.
Para cezası, günlük ceza ve tazminat riski
1/2003 sayılı Tüzüğün 23(2). maddesi uyarınca kasıt veya ihmal ile işlenen 101 veya 102. madde ihlalinde para cezası teşebbüsün önceki iş yılındaki toplam cirosunun yüzde 10’unu aşamaz. 24. madde, belirli karar veya tedbirlere uyumu sağlamak için önceki iş yılındaki ortalama günlük cironun günlük yüzde 5’ine kadar süreli para cezasına imkan verir. Bunlar beklenen ceza hesabı değil üst sınırlardır; ağırlık, süre ve diğer koşullar ayrıca belirleyicidir. Kamu uygulaması özel hukuk riskini tüketmez. 2014/104/AB sayılı Direktifin 3. maddesi fiili zarar, yoksun kalınan kar ve faiz dahil tam tazminatı korur, aşırı tazminata izin vermez. Karar dosyası Komisyon savunması kadar ticari uyuşmazlık ve tazminat talepleri düşünülerek kurulmalıdır.
Önerilen 90 günlük uygulama planı
Bu 90 günlük süre mevzuatta öngörülen bir son tarih değil, şirket içi uygulama önerisidir. İlk 15 günde AB bağlantısı, pazar varsayımları ve hakim durum göstergeleri belirlenir. 16-45. günlerde müşteri ve tedarikçi sözleşmeleri, indirimler, münhasırlık, paketleme, erişim, API, veri kullanımı, sıralama ve kendi ürününü tercih etme mekanizmaları taranır. 46-70. günlerde yüksek riskli uygulamalar için ekonomik gerekçe, fiyat-maliyet verisi, müşteri etkisi, karar belgeleri ve olası verimlilik savunması sınanır. 71-90. günlerde sözleşme değişikliği, ürün veya süreç kontrolü, yönetim onayı, eğitim, ihbar ve düzenli izleme adımları yazılı bir düzeltme planına bağlanır. Sözleşme yenilemesi, yeni ürün lansmanı, platform kuralı değişikliği, fiyatlama modeli güncellemesi, API veya veri erişimi kısıtı ve rakip şikayeti bu taramayı başlatan somut olaylardır.
Aktay ve DETAI nasıl yardımcı olabilir?
Bu yayın genel bilgilendirme amaçlıdır ve belirli bir pazar veya davranış için hukuki görüş değildir. AB’ye satış yapan teknoloji platformları, fintechler, ödeme kuruluşları, üreticiler, dağıtım ağları, telekom ve altyapı işletmeleri için ilk ücretli adım, sabit kapsamlı bir Madde 102 Risk Taraması olabilir. Aktay ayrı bir hukuk danışmanlığı kapsamında pazar ve hakim durum göstergelerini, kritik sözleşmeleri, fiyatlama ve indirim yapılarını, paketleme, erişim ve veri davranışlarını inceler; öncelikli riskleri, delil boşluklarını ve düzeltme seçeneklerini kısa bir yönetim raporunda toplar. Gerekirse ikinci aşamada ekonomik uzman ve yerel AB danışmanlarıyla koordinasyon kurulabilir. DETAI, ayrı ve isteğe bağlı bir teknoloji projesi olarak sözleşme envanteri, karar gerekçesi, delil kaydı, eşik uyarısı ve insan onaylı inceleme akışı geliştirebilir. Teknoloji çıktısı hukuki veya ekonomik değerlendirmenin yerine geçmez ve iki hizmet birbirinin satın alınmasına bağlı değildir. Yaklaşan bir yenileme, lansman veya erişim değişikliği varsa, ilk taramanın kapsamını birlikte belirleyebiliriz.
Kaynaklar ve notlar
European Commission Guidelines on Article 102 TFEU - Official Journal C/2026/4675, 9 September 2026
Article 102 TFEU - EUR-Lex consolidated treaty text
European Commission - Application of Article 102 TFEU and adoption materials
2009 Guidance on enforcement priorities - EUR-Lex
Council Regulation (EC) No 1/2003 - EUR-Lex
Directive 2014/104/EU on competition damages actions - EUR-Lex
Bu yayın genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut işlem veya uyuşmazlık bakımından güncel mevzuat, olaylar ve dosya belgeleri birlikte değerlendirilmelidir.
Bu konu sizin için ne ifade ediyor?
Sorunuzu bu yazının başlığıyla birlikte sohbet alanına taşıyın. Sohbet şu anda senaryo demosudur.
Bu konuda soru sor
