Limited Şirkette Pay Devri ve Yatırım Kapanışı: Hukuki İnceleme Rehberi

1. İşlemi doğru tanımlayın: pay satın alma ile sermaye yatırımı aynı değildir

Limited şirkete yatırımda ilk soru, paranın kime ödeneceğidir. Mevcut payın satın alınmasında bedel kural olarak satıcıya gider; sermaye artırımında ise yatırım şirkete kaynak sağlar. Karma işlemde bu iki ödeme, bunların karşılığında edinilecek paylar ve kapanış belgeleri ayrı gösterilmelidir. Şirketin işletmesini veya belirli varlıklarını satın almak da pay devrinden farklıdır. Bu rehber, Türkiye’de kurulmuş limited şirkette iradi pay devrini ve buna bağlı yatırım kapanışını ele alır; anonim şirket paylarına veya işletme devrine doğrudan uygulanacak bir şablon değildir.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) m.593-598, payın geçişinin temel çerçevesini oluşturur. Şirket sözleşmesi, pay sahipleri arasındaki sözleşme ve yatırım sözleşmesi birlikte okunmalı; fakat birbirlerinin yerine geçirilmemelidir. Özellikle satış bedelinin ödenmesi, pay sahipliğinin kazanılması ve şirketi temsil yetkisinin alınması farklı hukuki olaylardır. Bu rehber yeni bir mevzuat değişikliği duyurusu değil, mevcut kuralların işlem sırasına göre uygulama rehberidir. 6762 sayılı eski Kanuna göre hazırlanmış işlem evrakı, güncel TTK m.595 yerine kullanılmamalıdır.

2. Satıcının pay sahipliği ve pay üzerindeki haklar

İnceleme yalnız son sicil ilanıyla sınırlanmamalıdır. Kuruluş ve sermaye değişikliği belgeleri, önceki devir sözleşmeleri, bunlara ilişkin onaylar ve pay defteri bir arada okunarak satıcının hangi payı, ne zaman ve hangi işlemle edindiği belirlenir. TTK m.594, pay defterinde ortakların ve payların yanında intifa ve rehin haklarının da gösterilmesini öngörür. Sicil ile defter veya sözleşmeler arasındaki tutarsızlık, kapanıştan önce açıklanması gereken bir bulgudur; tek bir belgenin varlığı bütün hak zincirinin sorunsuz olduğunu göstermez.

Pay sayısı, itibari değer, sermayeye oran ve varsa pay grubu sözleşmenin ekinde açıkça yazılmalıdır. Rehin, haciz, intifa, ihtiyati tedbir, önceki satış taahhüdü veya üçüncü kişiye tanınmış edinim hakkı ayrı ayrı araştırılır. TTK m.600, intifa ve rehin bakımından özel hükümler içerir; rehinli payın devri ile rehnin sona ermesi aynı işlem değildir. Uygun çözüm, somut hakkın niteliğine göre hak sahibinin onayı, kaldırma belgesi, eş zamanlı ödeme veya işlemin ertelenmesi olabilir. Satıcının genel bir 'paylar üzerinde yük yoktur' beyanı, belge incelemesinin yerine geçmez.

3. Şirket sözleşmesi ve ortaklar arası sınırlamalar

TTK m.595/2-4 uyarınca şirket sözleşmesi, devir onayının gerekip gerekmediğini ve devredilebilirliğin sınırlarını etkileyebilir; devir yasağı da öngörebilir. Bu nedenle yalnız standart noter metni üzerinden ilerlemek yeterli değildir. Önalım, alım, geri alım ve önerilmeye muhatap olma haklarının hangi olayla doğduğu, bildirimin kime yapılacağı, kullanım süresi ve bedel mekanizması incelenmelidir. Hak sahibinin feragati gerekiyorsa feragatin hangi işleme ve hangi paya ilişkin olduğu açık olmalıdır.

Ortaklar sözleşmesindeki birlikte satış, satışa katılma, veto veya çıkış hükümleri de kapanışı etkileyebilir. Ancak ortaklar sözleşmesindeki her hükmün şirkete ve üçüncü kişilere kendiliğinden aynı etkiyi doğurduğu varsayılmamalıdır. Hangi yükümlülüğün yalnız taraflar arasında kaldığı, hangisinin şirket sözleşmesinde düzenlenmesi gerektiği ve hangi kararları gerektirdiği ayrı değerlendirilir. İnceleme sonucunda 'engel yok' ifadesi yerine, gerekli bildirimleri, feragatleri, onayları ve bunların delillerini gösteren bir şartlar listesi hazırlanmalıdır.

4. Devir sözleşmesinin şekli ve içeriği

TTK m.595/1, esas sermaye payının devrini ve devir borcunu doğuran işlemleri yazılı şekle ve taraf imzalarının noter tarafından onaylanmasına bağlar. Kanundaki imza onayı şartı ile sicil uygulamasındaki belge sunma ifadeleri birbirine karıştırılmamalıdır. İşlem belgeleri arasında pay devri taahhüdü içeren yatırım sözleşmesi, opsiyon veya ön sözleşme varsa, yalnız son aşamadaki kısa devir belgesinin notere götürülmesinin yeterli olduğu kabul edilmemeli; her belgenin hukuki niteliği ve şekil gereği incelenmelidir.

Aynı fıkra, ek ödeme ve yan edim yükümlülükleri ile belirtilen rekabet yasağı, edinim hakları ve sözleşme cezası koşullarının devir sözleşmesinde gösterilmesini ister. Bedel, ödeme zamanı, payların tanımı, gerekli şirket onayı, koşulların gerçekleşmemesi halinde iade ve tarafların iş birliği yükümlülüğü de açıkça düzenlenmelidir. Yatırım sözleşmesi, noter belgesi ve ekler arasında farklı bedel, tarih veya pay oranı bulunması sonradan ispat ve yorum sorununa dönüşebilir. İmzalanacak son sürüm, bütün ekleriyle birlikte tek bir belge listesine bağlanmalıdır.

5. Genel kurul onayı ve üç aylık süre

Şirket sözleşmesinde aksi öngörülmemişse, TTK m.595/2 gereğince devir için ortaklar genel kurulunun onayı gerekir ve devir bu onayla geçerli olur. Aynı maddenin üçüncü fıkrası, şirket sözleşmesinde farklı düzenleme yoksa genel kurulun sebep göstermeden onayı reddedebilmesini kabul eder. Ek ödeme veya yan edim yükümlülükleri bulunan bir şirkette, devralanın ödeme gücü şüpheli görülerek istenen teminatın verilmemesi de altıncı fıkra kapsamında önem taşır. Devir yasağı veya ret halinde haklı sebeple çıkma hakkının saklı tutulması, satışın kendiliğinden tamamlandığı anlamına gelmez.

Maddenin yedinci fıkrasındaki üç ay, başvurudan itibaren genel kurulun reddetmemesine bağlı onay varsayımıdır. Noter sözleşmesinin tarihinden itibaren her durumda otomatik çalışan bir takvim gibi kullanılmamalıdır. Başvurunun içeriği, şirkete ulaştığı tarih ve ret bulunup bulunmadığı ispatlanmalıdır. Kapanışın bu varsayıma dayanması düşünülüyorsa somut kayıtlar ayrıca incelenmelidir. Miras, mal rejimi veya icra yoluyla geçiş ise m.596’daki farklı rejime tabidir; iradi satış için hazırlanan onay tablosu bu hallere aynen taşınamaz.

6. Müdürlük, temsil ve yatırım sonrası yönetim

Payı satın almak, şirket adına sözleşme veya banka talimatı imzalama yetkisini kendiliğinden vermez. TTK m.623, yönetim ve temsilin şirket sözleşmesiyle düzenlenmesini ve en az bir ortağın yönetim hakkı ile temsil yetkisini taşımasını öngörür. Payını devreden kişinin müdür olması halinde, görevine devam edip etmeyeceği ve yeni ortaklık yapısının bu gereklilikle uyumu ayrıca karara bağlanmalıdır. Pay devri onayı ile müdür ataması veya temsil değişikliği aynı hukuki işlem olarak görülmemelidir.

Yatırımcı bakımından yönetim katılımı; müdür atanması, bilgi akışı, bütçe onayı, belirli işlemlerin karara bağlanması ve çıkış mekanizması üzerinden somutlaştırılır. Sözleşmedeki veto veya imza düzenlemesinin şirketin organ yapısı ve emredici yetki kurallarıyla uyumu kontrol edilmelidir. Kapanış sonrasında sicil ve imza belgeleri, banka yetkileri, kurumsal elektronik hesaplar ve yetkili kişiler listesi güncellenir. Eski yöneticinin erişimini kapatmak, devam eden kanuni sorumluluğunun ortadan kalktığı anlamına gelmez.

7. Pay defteri, ticaret sicili ve kapanış kanıtları

TTK m.594’teki pay defteri ile m.598’deki sicil başvurusu ayrı yükümlülüklerdir. Pay geçişlerinin tescili için müdürler başvurur. M.598/2, başvurunun otuz gün içinde yapılmaması halinde ayrılan ortağa adının ilgili paylardan silinmesi için sicile başvurma imkanı tanır; üçüncü fıkra sicil kaydına güvenen iyiniyetli kişinin güvenini korur. Bu nedenle tarafların kendi aralarında kapanışı tamamladığını söylemesi, kayıt ve üçüncü kişi boyutunu gereksiz kılmaz. Bu otuz günlük düzenleme, her türlü sicil işlemini otuz gün bekletme izni olarak yorumlanmamalıdır.

İstanbul Ticaret Odasının pay devri işlem listesi, MERSİS başvurusunu ve devir kararı, noter bağlantılı devir belgesi ile pay defteri kayıtlarının sunulmasını birlikte ele alır. Başka sicilde ilgili müdürlüğün güncel listesi de kontrol edilmelidir. Uygulamada dosyaya başvuru numarası, sunulan sürüm, eksiklik yazıları, tescil ve ilan kanıtı konur. Şekil, şirket onayı, kayıt ve ödeme aynı kontrol kutusuyla kapatılmamalı; her biri için ayrı tamamlanma kanıtı bulunmalıdır.

8. Bedel, ödeme güvenliği ve fiyat düzeltmeleri

Satış bedelinin hangi mali varsayımla belirlendiği sözleşmede görünür olmalıdır. Nakit ve borç seviyesi, ortak cari hesapları, işletme sermayesi, ilişkili taraf ödemeleri ve belirli borçların kapatılması, ekonomik sonucu pay oranı kadar etkileyebilir. Sabit fiyat ile kapanış hesaplarına göre düzeltilecek fiyat farklı uyuşmazlıklar doğurur. Düzeltme öngörülüyorsa hesap tarihi, muhasebe ilkeleri, belgeye erişim, itiraz usulü ve anlaşmazlığı çözecek mekanizma açıkça düzenlenir.

Peşin ödeme, bloke hesap, bedelin bir bölümünün tutulması veya teminat gibi araçlar ancak hukuken geçerli ve uygulanabilir koşullarla işlev görür. Parayı serbest bırakacak kişi, gerekli belgeler ve koşul gerçekleşmezse iade usulü belirli olmalıdır. Alıcının ödeme yükümlülüğü ile devrin geçerlilik koşulları arasındaki zaman farkı özellikle kontrol edilir. Örneğin genel kurul onayı alınmadan bedelin tamamının ödenmesi, onay reddedilirse ayrıca iade ve tahsil riski yaratabilir. Bu riskin çözümü her işlemde aynı banka ürünü değil, sözleşme ve belge akışının birlikte tasarlanmasıdır.

9. Geçmiş borçlar, kamu alacakları ve sözleşmesel tazminat

Pay satışı şirketin borçlarını kendiliğinden silmez; aynı tüzel kişi faaliyetini sürdürür. Kredi, kefalet, garanti, dava, icra, çalışan alacakları, vergi ve sosyal güvenlik dosyaları incelenmeden yalnız bilançoya bakılarak risk kapatılmamalıdır. Satıcının kişisel kefaleti de paylarını devretmesiyle kendiliğinden sona ermiş sayılmamalıdır; alacaklıyla ilişki ve gerekli ibra veya teminat değişikliği ayrıca ele alınır.

6183 sayılı Kanun m.35, limited şirket ortakları için şirketten tamamen veya kısmen tahsil edilemeyen ya da tahsil edilemeyeceği anlaşılan kamu alacaklarında sermaye payı oranına bağlı sorumluluk düzenler. Devir öncesi kamu alacakları bakımından devreden ve devralanın, maddenin şartları içinde müteselsil sorumluluğu ayrıca değerlendirilir. Bu sorumluluk, müdür veya kanuni temsilci sıfatından doğabilecek sorumlulukla aynı değildir. Borcun dönemi, doğumu, vadesi, devir tarihi, ortaklık oranı ve takip aşaması dosyalanmalıdır.

Taraflar arasında 'eski borçlar satıcıya aittir' denmesi, kamu alacaklısının kanundan doğan yetkisini ortadan kaldırmaz. Buna karşılık sözleşme; açıklanan risk, özel tazminat, bildirim, savunmanın yönetimi, ödeme ve rücu ilişkisini düzenleyebilir. Güncel borç durum yazıları yararlıdır ancak henüz tarh edilmemiş veya ihtilaflı bütün riskleri tek başına dışlamaz. Vergi ve sosyal güvenlik incelemesi işlem kapsamına açıkça dahil edilmelidir.

10. İzinler, finansman sözleşmeleri ve yabancı yatırımcı belgeleri

Pay oranına bakarak bütün izin sorularının çözüldüğü kabul edilmemelidir. İşlem sonrası kontrol, veto hakları ve ortak yönetim düzeni rekabet incelemesini; hedefin gerçek faaliyeti ise sektörel izin veya bildirim incelemesini gerektirebilir. Bu rehber güncel ciro eşiği veya her sektör için tek izin listesi vermez. İmza öncesinde işlem özelinde rekabet ve lisans taraması yapılması, gerekiyorsa izinlerin kapanış şartı haline getirilmesi gerekir. Kredi, kira, dağıtım ve önemli müşteri sözleşmelerindeki kontrol değişikliği hükümleri de kamu izinlerinden ayrı kontrol edilir.

Yabancı tüzel kişi yatırımcı için kuruluş ve güncel varlık kaydı, temsil yetkisi, yetkili organ kararı ve vekaletname birbiriyle uyumlu olmalıdır. İTO işlem listesi, yabancı belgelerde uygun tasdik ve Türkçe tercüme gerekliliklerini ayrıca gösterir. Belgenin çıktığı ülke, anlaşmalar ve belgenin niteliği görülmeden her belgeye aynı apostil formülü uygulanmamalıdır. Yatırımcının ülkesindeki kurumsal karar, Türkiye’deki devir şeklinin yerine geçmez. Belge temini, tercüme ve kimlik bilgilerindeki farklılıklar kapanış takviminde baştan ele alınmalıdır.

11. İmzadan kapanışa koşullar ve işlem sırası

Kapanış planı her iş kalemi için sorumlu kişi, ön koşul, tamamlanma delili, hedef tarih ve eksik kalırsa sonucu göstermelidir. Kanuni geçerlilik koşulu, idari izin ve tarafların sözleşmeyle koyduğu ticari koşul birbirinden ayrılır. Sözleşmesel bir koşuldan feragat edilebilmesi, kanunun aradığı şekil veya izinden de feragat edilebileceği anlamına gelmez. Son kapanış tarihi ve uzatma yetkisi düzenlenirken üçüncü kişilerin belge veya izin süresi üzerinde tarafların tam kontrolü olmadığı dikkate alınır.

Pratik sıra; hak ve borç incelemesi, gerekli onay ve feragatlerin hazırlanması, şekle uygun imza, şirket onayının sağlanması, kararlaştırılmış ödeme koşullarının doğrulanması ve kayıt işlemlerinin takibidir. Bunların aynı gün mü yoksa aşamalı mı yapılacağı somut dosyaya göre belirlenir. Eş zamanlı sermaye artırımında TTK m.590-591 çerçevesindeki ayrı karar, rüçhan hakkı ve tescil adımları atlanmamalıdır. Kapanış tutanağı hangi belgenin teslim edildiğini göstermeli; gelecekte yapılacak işi tamamlanmış gibi kaydetmemelidir.

12. Uyuşmazlık halinde talep, mahkeme ve süre ayrımı

Devrin geçerliliğinin tartışılması, bedelin iadesi, tazminat, genel kurul kararına itiraz ve sicil işlemi aynı talep değildir. Önce olay ve belge çizelgesi hazırlanmalı; dava kime karşı, hangi sonuç için açılacak sorusu netleştirilmelidir. TTK m.4-5, ticari davalar ve asliye ticaret mahkemesinin görevi bakımından başlangıç çerçevesidir. Ancak yer bakımından yetki, taraf sıfatı ve talebin niteliği ayrıca değerlendirilir. Şirket merkezinin her uyuşmazlıkta otomatik olarak tek yetkili yer olduğu söylenemez.

TTK m.5/A kapsamındaki para alacağı, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat niteliğindeki ticari davalarda dava öncesi arabuluculuk şartı kontrol edilir; her pay sahipliği veya sicil talebi bu nedenle otomatik olarak aynı rejime sokulmaz. M.597, kanun veya şirket sözleşmesinin gerçek değeri esas aldığı ve tarafların anlaşamadığı haller için şirket merkezindeki asliye ticaret mahkemesine özel bir değer belirleme yolu öngörür; her satış bedeli pazarlığına uygulanmaz.

M.595’teki üç aylık onay süresi, dava zamanaşımı değildir; m.598’deki otuz gün de tüm hukuki talepler için ortak dava süresi değildir. İptal, iade, tazminat, tedbir ve sicil başvurularının koşulları ayrı incelenir. Acil riskte belge ve tebligat kayıtları gecikmeden korunmalı, talep özelindeki süre hesabı yapılmalıdır.

13. Kapanış için belge ve risk kontrol listesi

Belge dosyası en az şu başlıklarda kurulmalıdır: güncel şirket sözleşmesi ve değişiklikleri; ticaret sicili kayıtları; pay defteri ve geçmiş edinim belgeleri; sermaye ve ortak cari hesap dökümleri; pay üzerindeki hakların belgeleri; temsil ve vekalet belgeleri; önemli sözleşmeler; dava ve takip listesi; kamu borcu ve inceleme kayıtları; gerekli onay, izin ve feragatler; imzaya esas sözleşme ve ekleri; ödeme ve teminat belgeleri; kapanış tutanağı; kayıt ve ilan kanıtları. Her belgenin tarihi, sürümü, kaynağı ve eksik olup olmadığı işaretlenmelidir. Bu liste her işlemde aynı evrakın zorunlu olduğu anlamına gelmez; işlem özelinde uyarlanır.

Her bulgu için dört seçenek değerlendirilir: kapanıştan önce giderme, sözleşmeyle risk dağıtma, fiyat veya teminatla ekonomik karşılık ayırma ya da işlemi yeniden değerlendirme. Örneğin pay sahipliğinin ispatındaki boşluk yalnız genel tazminat maddesine bırakılmamalı; geçmiş borca ilişkin ölçülebilir riskte ise özel tazminat ve güvence tartışılmalıdır. Son kontrolde 'belge var mı' kadar 'doğru taraf ve paya mı ilişkin, gerekli imzaları taşıyor mu, halen geçerli mi, diğer belgelerle tutarlı mı' soruları da cevaplanır. Veri odası erişimi ihtiyaçla sınırlanmalı; gereksiz kişisel veri paylaşılmamalıdır.

14. Aktay ile somut çalışma kapsamı

Bu rehberin hedefi; pay satın alacak yatırımcı, payını devredecek ortak, şirket müdürü ve işlemi yöneten hukuk veya finans ekibidir. İlk çalışma, tek bir hedef şirket ve belirlenmiş işlem yapısı için 'Pay Devri ve Kapanış Hukuki İnceleme Dosyası' olarak kapsamlanabilir. Çıktılar; pay ve yetki tablosu, eksik belge listesi, önem sırasına göre hukuki risk notu, onay ve izin haritası, sözleşme revizyon önerileri ve sorumluları belirlenmiş kapanış kontrol listesidir. İncelemenin hangi şirketleri, dönemleri ve belgeleri kapsadığı; vergi, değerleme, dava, noter, sicil başvurusu ve müzakere desteğinin dahil olup olmadığı başlangıçta yazılı belirlenir.

Teslim takvimi, belge bütünlüğü ve işin kapsamı görüldükten sonra kararlaştırılır; bu rehber sabit bir kapanış süresi veya sonuç garantisi içermez. İhtiyaç varsa belge sürümleri, onaylar ve eksik işlerin izlenmesi için teknoloji destekli çalışma alanı kullanılabilir; hukuki değerlendirme ve işlem kararı belgeye dayalı insan incelemesiyle yürütülür. İlk görüşme için planlanan pay oranı, satıcı ve alıcı yapısı, şirketin faaliyet alanı ve hedef tarih yeterlidir; gizli belgeler için güvenli aktarım yöntemi ayrıca belirlenebilir. Metin genel bilgilendirmedir; belirli işlem için hukuki görüş yerine geçmez.